नेपाली राजनीति र नेपाली जनताबीच चलिरहेको वर्तमानको अन्यौलता !

काठमाडौं । संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक व्यवस्था र राजतन्त्रको तुलना गर्दा, यी दुई शासन प्रणालीका आधारभूत विशेषताहरू, सिद्धान्तहरू, र प्रभावहरूलाई विभिन्न कोणबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ। यहाँ यी दुई शासन प्रणालीको तुलनात्मक व्याख्या संक्षिप्त र स्पष्ट रूपमा केही नजीर समेत प्रस्तुत गरिएको छ :

२. परिभाषा र आधार :

राजतन्त्र :- यो शासन प्रणालीमा शासनको सर्वोच्च अधिकार एक व्यक्ति (राजा, रानी, वा सम्राट) मा निहित हुन्छ। सत्ता र शक्त्तिको उन्माद राजपरिवारका सदस्यहरूमा निहित हुन्छ।सत्ता प्रायः वंशानुगत हुन्छ, र शासकको अधिकार परम्परा, धर्म, वा कानूनमा आधारित हुन्छ। उदाहरणस् साउदी अरब (निरङ्कुश राजतन्त्र), बेलायत (संवैधानिक राजतन्त्र)।

२. संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र:- यो प्रणालीमा सत्ता जनतामा निहित हुन्छ, र जनताले आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई निर्वाचनमार्फत चुन्छन्। सत्ताको नेतृत्व प्रायः राष्ट्रपति वा प्रधानमन्त्रीले गर्छ, जुन निर्वाचित हुन्छ। उदाहरणस् नेपाल, भारत, संयुक्त राज्य अमेरिका।

३. सत्ताप्राप्तिको स्रोत:-

राजतन्त्र:- सत्ता वंशानुगत वा ईश्वरीय वरदानको आधारमा प्राप्त हुन्छ। जनताको प्रत्यक्ष सहभागिता सीमित हुन्छ, विशेषगरी निरङ्कुश राजतन्त्रमा।

संघीय लोकतान्त्रीक गणतन्त्रस् सत्ता जनताको मतदान र सहभागितामा आधारित हुन्छ। जनता नै शासनको आधारभूत स्रोत हो।

४. शासकीय स्वरूपः

राजतन्त्र:-

निरङ्कुश राजतन्त्रस् शासकको पूर्ण नियन्त्रण मा हुन्छ, र जनताको स्वतन्त्रता सीमित हुन्छ।

संवैधानिक राजतन्त्रस् राजाररानी प्रतीकात्मक हुन्छन्, र वास्तविक सत्ता संसद वा जननिर्वाचित सरकारमा हुन्छ।

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र:-

प्रायः लोकतान्त्रिक हुन्छ, जहाँ जनताले निर्वाचन पद्धतीबाट प्रतिनिधि चुन्छन्।

सत्ता सन्तुलन र नियन्त्रण (checks and balances) को व्यवस्था हुन्छ, जस्तैस् कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, र न्यायपालिका।

५. लचकता र परिवर्तनः

राजतन्त्र:- परिवर्तन ढिलो हुन्छ, किनभने सत्ता एक व्यक्ति वा परिवारमा केन्द्रित हुन्छ। सुधार प्रायः शासकको इच्छामा निर्भर हुन्छ।

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र:- परिवर्तन छिटो र जनताको मागअनुसार सम्भव हुन्छ। निर्वाचनले नयाँ नेतृत्व र नीति ल्याउन सक्छ।

६. जवाफदेहिताः

राजतन्त्र :- निरङ्कुश राजतन्त्रमा शासक जनताप्रति जवाफदेही हुँदैन। संवैधानिक राजतन्त्रमा भने सरकार जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ।

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र:- नेतृत्व जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ, किनभने उनीहरू निर्वाचनमार्फत चुनिन्छन् र गल्ती गरे हटाउन सकिन्छ।

७. लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताः

राजतन्त्र:- निरङ्कुश राजतन्त्रमा लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताहरू (जस्तैस् स्वतन्त्रता, समानता, सहभागिता र विधिको शासन) कमजोर हुन जान्छ। संवैधानिक राजतन्त्रमा भने लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताहरू कायम रहन्छ।

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रस्(लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताहरू (जस्तैः स्वतन्त्रता, समानता, सहभागिता र विधिको शासन) लाई प्राथमिकता दिइन्छ।

८. नेपालको सन्दर्भ :

नेपालमा २०६५ सालमा राजतन्त्रको अन्त्य भई गणतन्त्र स्थापना भयो। राजतन्त्रमा सत्ता राजपरिवारमा केन्द्रित थियो, र जनताको प्रत्यक्ष सहभागिता सीमित थियो। गणतन्त्रमा भने जनताले निर्वाचनमार्फत आफ्ना प्रतिनिधिहरू चुन्न सक्छन्, तर धेरै चुनौतीहरू ९जस्तैस् भ्रष्टाचार र राजनीति अस्थिरता० पनि देखिएका छन्।

९. फाइदा र बेफाइदाः

राजतन्त्र:-

फाइदा:- स्थिरता, निरन्तरता, र सांस्कृतिकरऐतिहासिक पहिचान।

बेफाइदा:- सत्ताको दुरुपयोग, जनताको सीमित सहभागिता, र आधुनिक मूल्यहरूसँग असंगति।

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र:-

फाइदा:- जनसहभागिता, जवाफदेहिता, र समानताको अवसर।

बेफाइदा:- अस्थिरता, भ्रष्टाचार, र नेतृत्वमा अक्षमता हुन सक्ने सम्भावना।

१०. संघीयता वा संघीय शासनः नेपाल बहुभाषिक,बहुजातीय र भौगौलिक परिवेशको देश भएकोले वर्तमान संविधानमा सबैको अपनत्वव हुने गरी संसद द्वारा संशोधन गरी प्रादेशिक संरचनामा परिवर्तन गरी प्रदेश सरकारको सट्टा जननिर्वाचीत प्रदेश प्रमुख (State Governor) को व्यवस्था गरी प्रदेश प्रमुखद्वारा नै प्रदेश सरकारको संचालन गर्नु पर्छ। जसबाट संघीय सरकारको आर्थिकभार पनि कम र मितव्ययी हुन जान्छ।
११। निष्कर्ष:-

राजतन्त्र र गणतन्त्रको तुलना गर्दा, राजतन्त्रले बंशानुगत स्थिरता र परम्परालाई जोड दिन्छ, तर जनताको सहभागिता सीमित हुन्छ। गणतन्त्रले लोकतान्त्रिक मूल्य र जनसहभागितालाई प्राथमिकता दिन्छ, तर यसमा स्थिरता र प्रभावकारी शासनको चुनौती हुन सक्छ। कुन प्रणाली राम्रो हो भन्ने कुरा देशको सांस्कृतिक, सामाजिक, र ऐतिहासिक सन्दर्भमा निर्भर गर्छ। नेपालको सन्दर्भमा, गणतन्त्रले जनताको स्वामित्व र सहभागिता बढाएको छ, तर प्रभावकारी कार्यान्वयन र सुशासन अझै चुनौतीपूर्ण छन्। नेपाली राजनीति र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको विकल्प भनेको सुधारिएको जनमुखी गणतन्त्र नै हुन सक्छ।जहां जनताद्वारा प्रत्यक्ष निर्वाचीत कार्यकारी प्रधानमन्त्री वा राष्ट्रपतिले नै पूर्ण आवधिक सरकारको नेतृत्व वा शासन व्यवस्थाको संचालन गर्छ।
गणतन्त्र दिवसको हार्दिक मंगलमय, शुभकामना !
विजय कुमार चौधरी
निवर्तमान् पर्यटन सद्भावनादुत,
क्यालिफोर्निया, अमेरिका !